راهبرد روسیه در حوزه تجارت گاز و تأثیر و تأثرات آن بر تجارت گاز جمهوری اسلامی ایران

در حال حاضر گاز طبیعی به عنوان سومین منبع انرژی در دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنا بر اکثر پیش‌بینی‌های مراکز معتبر انرژی دنیا، گاز طبیعی تا سال۲۰۴۰ پس از انرژیهای تجدیدپذیر، به عنوان سوختی پاک و ارزان، بیشترین رشد تقاضا را در بین سایر منابع اولیه انرژی خواهد داشت؛ تا جایی‌که بسیاری از کارشناسان قرن حاضر را “قرن گاز” می‌نامند. در حوزه‌ی انرژیِ ایران نیز گاز طبیعی از اهمیت بالایی برخوردار است؛ چرا که اولاً ایران در جایگاه دوم دارندگان گاز جهان قرار دارد و ثانیاً سهم عمدهی سبد مصرف انرژی کشور (بیش از ۷۰%) نیز متعلق به گاز است. یکی از مصارف گاز که با توجه به پتانسیل کشور در این حوزه همواره از حیث مزایای اقتصادی و ژئوپلتیکی مورد توجه بوده است، صادرات گاز و در مفهومی کلان‌تر، “تجارت گاز” است. 

از آنجا که انرژی به عنوان یکی از زیرساخت‌های اصلی توسعه هر کشور مورد توجه است؛ در بسیاری از موارد، امنیت تأمین انرژی یکی از مؤلفه‌های امنیت ملی هر کشور محسوب می‌شود. بنابراین تجارت نفت و گاز همواره با مسائل سیاسی-امنیتی کشورها در حوزهی بین‌الملل گره خورده است.

در این میان، تجارت گاز به دلیل ماهیت “منطقه‌ای” بازار گاز، بر خلاف بازار “جهانی” نفت، بلندمدت بودن قراردادهای تجارت گاز و رشد مصرف گاز جهان در سال‌های آینده، دارای اثرات ژئوپلتیکی به‌مراتب بیشتری بر کشورهای طرف معامله، در مقایسه با تجارت نفت است؛ به گونه‌ای که عموماً تجارت گاز طبیعی بین دو کشور، پیوند راهبردی بلندمدتی بین آن دو ایجاد می‎کند.

به همین دلیل افزایش سهم تجارت گاز و دستیابی به بازارهای اصلی گاز، همواره مورد توجه کشورهای دارنده‌ی ذخایر این منبع انرژی بوده است. مثال بارز این موضوع، روسیه است که از دوران شوروی سابق با کسب سهم بالایی از بازار گاز اروپا توانست در موارد متعددی از مزایای سیاسی-امنیتی آن بهره ببرد.

بنابراین با توجه به اینکه در سال‌های آینده، کشور با مازاد گاز تولیدی مواجه خواهد بود و به صادرات گاز روی خواهد آورد و از طرف دیگر تجارت گاز علاوه بر مسائل اقتصادی به شدت بر روی مباحث امنیت ملی کشور نیز اثرگذار است، لازم است راهبرد مطلوب کشور در این حوزه به نحوی تعیین شود که منافع ملی کشور را به صورت حدأکثری تضمین نماید.

به منظور تعیین راهبرد کلان کشور در حوزه‌ی تجارت گاز نیز ضروری است راهبرد دیگر بازیگران اثرگذار بر این بازار نظیر روسیه، آمریکا، چین، اروپا و کشورهای منطقه مشخص و به صورت مستمر رصد شود.

در این میان بررسی راهبرد تجارت گاز روسیه از چندین جهت برای ج.ا.ا ضروری است.

  1. روسیه در حال حاضر بزرگ‌ترین صادرکننده‌ی گاز جهان و در نتیجه بازیگری اثرگذار در بازار جهانی این منبع انرژی است.
  2.  روسیه و ایران قرابت‌های ساختاری زیادی در حوزهی سیاست و اقتصاد دارند. ساختار حاکمیتی نزدیک، اقتصاد متکی به منابع نفت و گاز، سهم بالای گاز از سبد مصرف انرژی داخلی، شبکه‌ی داخلی گسترده‌ی انتقال گاز، ذخایر و تولید بالای نفت و گاز و دسترسی به آب‌های آزاد، از جمله شباهت‌های ایران و روسیه می‌باشد.
  3. روسیه، به ویژه در دوران ریاست جمهوری پوتین، توانسته است از ابزار تجارت انرژی و به‌ویژه تجارت گاز خود در مباحث امنیتی-سیاسی و حتی دفاعی، در مقابل گسترش ناتو به شرق، حدأکثر استفاده را بکند و در واقع تجارت گاز را به مثابهی یک “سلاح قدرتمند” و ابزار بازدارنده در مقاطع مختلف به کار گیرد. این موضوع می‌تواند به عنوان نمونه‌ای واقعی برای ج.ا.ا مورد بررسی قرار گیرد.
  4.  روسیه و ایران در بسیاری از مباحث کلان سیاسی-امنیتی-دفاعی همکاری‌هایی داشته و در مواردی راهبردهای نزدیکی را اتخاذ کرده‌اند. در مورد بازار گاز نیز تهدیداتی که ناشی از راهبرد آمریکا در حال حاضر متوجه ایران و روسیه است، در بسیاری از موارد مشترک است. آمریکا با گسترش تجارت ال.ان.جی، درصدد جهانی‌کردن بازار گاز و کنترل آن است که تهدیدی مشترک برای بزرگترین دارندگان منابع گازی جهان، روسیه و ایران، محسوب می‌شود. اعمال تحریم‌های مختلف بر تکنولوژی‌های پیشرفته‌ی حوزه‌ی نفت و گاز و یا حتی تحریم‌های گسترده در تمامی حوزه‌ها، ابزاری است که آمریکا علیه روسیه و ایران مشترکاً به کار گرفته و می‌گیرد. بررسی راهبرد روسیه در گذشته در قبال این تحریمها، به عنوان یک نمونه‌ی واقعی، برای بیاثرکردن تحریم‌ها علیه ج.ا.ا میتواند کارگشا باشد. بنابراین بازار گاز پتانسیل آن را دارد که عاملی برای همکاری‌ها و اتحادهای جدید استراتژیک ایران و روسیه باشد و زمینه را برای همکاری بیشتر دو کشور در دیگر مباحث کلان سیاسی-امنیتی فراهم نماید.
  5.  در طرف مقابل باید توجه داشت که در بسیاری از بازارهای بالقوه و بالفعل گاز ایران، از جمله بازار ترکیه، بازار اروپا و بازار کشورهای آسیای میانه و قفقاز، روسیه یک رقیب جدی برای ج.ا.ا است که فهم راهبرد این رقیب می‌تواند به تصمیمگیری صحیح‌تر ج.ا.ا منجر شود.
0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *