صادرات گاز ایران در یک نگاه

قراردادهای تجارت گاز ایران: ایران هم اکنون ۶  قرارداد تجارت گاز منعقد نموده است؛ قرارداد صادرات گاز به ترکیه، قرارداد صادرات گاز به پاکستان یا خط لوله صلح(IP)، قرارداد صادرات گاز به عراق که به دو مقصد مجزای بغداد و بصره است، قرارداد صادرات گاز به امارات موسوم به کرسنت، قرارداد واردات گاز از ترکمنستان و قرارداد تهاتر گاز با برق ارمنستان. نگاهی به ظرفیت مصرف گاز در کشورهای همسایه ایران نشان می دهد که این کشورها سالانه به بیش از ۱۱۰ میلیارد مترمکعب گاز نیاز دارند که تنها کشوری که می تواند به کمک خط لوله نیاز این کشورها را تامین کند ایران است. در حال حاضر ایران سالانه کمتر از ۲۵ میلیارد مترمکعب تجارت گاز با کشورهای همجوار خود دارد؛ در ادامه به بررسی وضعیت هر یک از این قراردادها پرداخته می‌شود:

۱ – قرارداد صادرات گاز طبیعی ایران به ترکیه طی قراردادی ۲۵ ساله و با حداکـثر حجم گـاز قابل تحویل ۱۳ میلیارد متر مکعب در سال، در تاریخ ۱۷/۵/۱۳۷۵ ( ۸ اوت ۱۹۹۶میلادی) با شرکت بوتاش ترکیه منعقد گردید، عملیات صادرات گاز به این کشور در ۱۹ آذر ماه سال ۱۳۸۰ آغاز شده است و تا سال ۱۴۰۵ اعتبار خواهد داشت. با وجود صرفه اقتصادی بالایی که صادرات گاز ایران به ترکیه برای طرفین دارد اما در طی سال‌های گذشته مذاکرات افزایش صادرات گاز ایران به ترکیه بی نتیجه بوده است. با توجه به انعقاد قراردادهای افزایش واردات این کشور از آذربایجان با خط لوله­ی موسوم به قفقاز جنوبی  و همچنین افزایش واردات از روسیه از طریق خط لوله­ی ترک استریم احتمال حذف ایران از بازار این کشور پس از اتمام دوره قرارداد فعلی نیز وجود دارد. در سال ۹۳ پیشنهاد افزایش واردات ترکیه از ایران در قبال تخفیف در قیمت گاز خریداری شده مطرح شد اما این پیشنهاد تا کنون به نتیجه ای نرسیده است.

۲ – قرارداد صادرات گاز ایران به پاکستان با نام خط لوله IP در قالب خط لوله صلح  ما بین شرکت ملی صادرات گاز ایران و شرکت ISGS پاکستان در تاریخ ۵ ژوئن ۲۰۰۹ (۱۵ خرداد ۸۸) به مدت ۲۵ سال منعقد گردید که تاریخ آغاز تحویل گاز طبیعی به پاکستان ۳۱ دسامبر ۲۰۱۴ و میزان حجم گاز طبیعی صادراتی ۸ میلیارد مترمکعب در سال تعیین گردید. عملیات احداث خط لوله این قرارداد در ایران با سرمایه گذاری بیش از ۲ میلیارد دلار از سال ۹۲ تا کنون علی رغم اجرای عمده بخش ایرانی این خط لوله متوقف بوده است. در طرف دیگر نیز بخش پاکستانی این خط لوله تاکنون هیچ پیشرفت فیزیکی نداشته است. کشورهای متخاصم ایران همچون امریکا و عربستان سعودی به دنبال آن هستند تا با اجرای خط لوله تاپی[۱] به عنوان رقیب خط لوله صلح از اجرایی شدن این خط لوله جلوگیری کرده و مانع از افزایش نقش ایران در بازار پاکستان و هند گردند.

۳ – صادرات گاز ایران به عراق نیز در طی دو قرارداد مجزا از دو مسیر بغداد و بصره صورت میگیرد. قرارداد فروش گاز به بغداد در تاریخ ۳۰/۴/۱۳۹۲ در بغداد و قرارداد فروش گاز به بصره در تاریخ ۲۰/۸/۱۳۹۴ در تهران با حضور وزیر نفت ایران و معاون وزارت برق عراق امضا گردید. بر همین اساس مدت قرارداد صادرات گاز ایران به بغداد ۶ ساله با حداکثر حجم صادراتی ۳۵ میلیون متر مکعب در روز است که از سال ۹۵ تا کنون در حال اجرا است و قرارداد صادرات گاز ایران به بصره نیز ۶ ساله با حداکثر حجم صادراتی ۲۵ میلیون متر مکعب در روز می‌باشد که حجم کمی گاز از این مسیر تا کنون به عراق صادر گردیده است. با توجه به نیاز عراق به گاز ایران جهت تامین برق و برنامه ریزی این کشور برای تامین گاز مورد نیاز نیروگاه‌ها از محل گاز همراه نفت میادین نفتی قراردادهای صادرات گاز به این کشور برای کوتاه مدت ۶ ساله منعقد گردیده است. در حالی که با افزایش تولید گاز همراه نفت عراق نیاز این کشور به گاز ایران کاهش میابد که  ایران می‌تواند با احداث واحدهای نیروگاهی جدید با ضمانت تامین گاز این واحدها از طریق ایران، صادرات فعلی گاز خود و حتی افزایش صادرات خود به این کشور را برای بلندمدت تضمین کند اما تا کنون اقدامی در این راستا از طرف ایران صورت نگرفته است.

۴- قرارداد صادرات گاز ایران به امارات موسوم به کرسنت برای فروش روزانه معادل ۱۴ میلیون مترمکعب، گاز ترش میدان سلمان است، که در سال ۱۳۸۱ مابین شرکت کرسنت پترولیوم و شرکت ملی نفت ایران منعقد گردید. مذاکرات اولیه این قرارداد از سال ۱۹۹۷ آغاز شد و در نهایت، سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۱) به امضای تفاهم مشترک انجامید. بر اساس مفاد این قرارداد، مقرر شده بود که از سال ۲۰۰۵ با احداث خط لوله در خلیج فارس، گاز فرآورش نشده میدان سلمان که مخزن مشترک با ابوظبی بود به امارات صادر شود. به دلیل اختلاف طرفین در بندهای قرارداد از سال ۸۱ تا کنون معلق بوده و نهایتا به دادگاه بین المللی به جهت رسیدگی ارجاع گردیده است.

۵ – قرارداد واردات گاز از ترکمنستان در سال ۱۳۷۵ برای مدت ۲۵ سال منعقد گردید. بر طبق این قرارداد ایران سالانه تا ۱۲ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی از این کشور وارد می­نمود. اما نهایتاً در سال ۱۳۹۵ پس از ۲۰ سال به دلیل اختلافات مالی ترکمنستان صادرات گاز به ایران را متوقف نمود. ترکمنستان چهارمین کشور بزرگ دارنده ذخایر گازی است که دسترسی به آب‌های آزاد ندارد و تنها مسیر دسترسی آن به کشورهای طرف تقاضای منطقه از مسیر ایران خواهد بود بنابراین صادرات به ایران و یا از مسیر ایران بهترین گزینه صادرات گاز این کشور از لحاظ اقتصادی و سیاسی است. با این وجود چین با درک اهمیت ترکمنستان به عنوان یکی از منابع مهم تامین گاز طبیعی علی رغم بعد مسافت با این کشور اقدام به توسعه میادین این کشور و احداث سه خط لوله بزرگ برای انتقال گاز این کشور به چین نموده است و در حال احداث خط لوله چهارم از مسیر جدید نیز هست. به تازگی نیز روسیه با انعقاد قرارداد واردات گاز از ترکمنستان، ضمن احیای نقش خود در تجارت گاز ترکمنستان عملا جایگزین ایران در سبد صادراتی ترکمنستان شده است.

۶ – قرارداد تهاتر گاز ایران با برق ارمنستان در قالب دو قرارداد تحویل گاز و دریافت برق بین شرکت ملی صادرات گاز ایران به نمایندگی از شرکت ملی نفت ایران و نیروگاه برق حرارتی ایروان (Yerevan TPP) به نمایندگی از وزارت انرژی ارمنستان برای یک دوره بیست ساله در سال ۲۰۰۴ به امضا رسید. این قرارداد با ۲۸ ماه تاخیر و در تاریخ ۲۳ اردیبهشت سال ۱۳۸۸ (۱۳ می سال ۲۰۰۹) به ‌طور رسمی به بهره‌برداری رسید و هم اکنون نیز در جریان است.

 

فرصت‌های تجارت گاز ایران: علاوه بر ۶ قرارداد موجود تجارت گاز ایران با کشورهای همسایه خود، ایران ۶ فرصت تجارت گاز بالقوه دیگر نیز در دسترس دارد تا با توسعه آن‌ها سهم خود را در بازار تجارت گاز افزایش دهد. علاوه بر گزینه‌های ایران در افزایش صادرات گاز به عراق و ترکیه ایران فرصت صادرات گاز به افغانستان، هندوستان، عمان، کویت و صادرات از طریق ال ان جی و همچنین واردات از آذربایجان را در اختیار دارد. در ادامه به بررسی وضعیت کلی هر یک از این بازارها و گزینه‌های جایگزین تامین گاز آن‌ها به جای ایران پرداخته می‌شود.

۱ – افغانستان از جمله همسایگان ایران است که به دلیل کمبود منابع هیدروکربوری نیاز مبرمی به واردات انرژی دارد و به دلیل محدود بودن به خشکی بهترین مسیر واردات آن نیز از طریق ایران و یا ترکمنستان است. افغانستان در سال ۹۶ برای تامین سوخت نیروگاه‌های خود درخواست واردات گاز از ایران کرد و مذاکرات متعددی تاکنون بین طرفین برای صادرات گاز صورت گرفته که بی نتیجه بوده است. به طور همزمان نیز این کشور واردات از ترکمنستان را در دستور کار دارد و عملا خط لوله تاپی جایگزین واردات از ایران در این کشور در حال احداث است اما به دلیل نزاع‌های سرزمینی در مناطق تحت نفوذ طالبان این خط لوله کندی پیش می‌رود. در اخرین اخبار با اعلام حمایت طالبان از این خط لوله و اعلام تمایل عربستان برای سرمایه گذاری در این خط لوله روند پیشرفت این خط لوله تسریع یافته است.

۲ – هندوستان نیز با بیش از ۱ میلیارد جمعیت از جمله کشورهایی است که با توجه به رشد اقتصادی خود در سال‌های آتی می‌تواند متقاضی حجم قابل توجهی گاز ایران از طریق خط لوله باشد. توافق صادرات گاز ایران به این کشور از طریق خط لوله صلح در جریان بود که به دلیل فشارهای امریکا هند با بهانه ریسک عبور این خط لوله از پاکستان عملا از این توافق خارج شد. مذاکرات ما بین طرفین به منظور احداث خط لوله دریایی نیز  تاکنون بی نتیجه بوده است. همزمان با این موضوع نیز هندوستان به دنبال آن است تا با اجرای خط لوله تاپی اقدام به واردات گاز از ترکمنستان نماید.

۳ –  عمان نیز از دیگر کشورهای همسایه ایران است که در طی چند دهه گذشته متقاضی واردات گاز از ایران بوده است. نیاز عمان به واردات گاز علاوه بر تامین نیاز داخلی، تکمیل ظرفیت واحد ال ان جی این کشور نیز بوده است تا به نحوی ایران با بهره گیری از این واحد ال ان جی به صادرات ال ان جی بپردازد. مذاکرات صادرات گاز ایران به عمان پس از ۱۵ سال نهایتا در سال ۹۲ به توافق اولیه ما بین طرفین منتج شد. سند چارچوب همکاری‌های مشترک توسط شرکت ملی صادرات گاز ایران و وزارت نفت عمان در اسفند ماه ۱۳۹۲ در خلال سفر رئیس محترم جمهوری اسلامی به کشور عمان در مسقط به امضا رسید و موضوع احداث خط لوله صادرات گاز در دو بخش خشکی و دریایی در دستور کار قرار گرفت. بر اساس برنامه ریزی وزارت نفت انتظار میرفت صادرات گاز ایران به این کشور در سال ۹۷ آغاز گردد اما تا کنون این پروژه پیشرفت قابل توجهی نداشته است.

۴ – کویت نیز علی رغم داشتن منابع قابل توجه نفت اما از لحاظ گاز طبیعی نیازمند واردات است. عمده نیاز این کشور به واردات گاز در تامین سوخت مورد نیاز نیروگاه‌های خود در تابستان و همچنین نیاز گاز به تزریق به میادین نفتی به منظور نگهداشت تولید است. صادرات گاز ایران به این کشور از طریق خاک عراق با احداث خط لوله ۲۰۰ کیلومتری ممکن خواهد بود که این موضوع ایران را در صدر بهترین و اقتصادی تر‌ین کشورهای تامین کننده گاز این کشور قرارداده است. مذاکرات صادرات گاز ایران به کویت نیز بیش از ۱۵ سال است که جریان دارد اما همچنان بی نتیجه باقی مانده است. در مقابل کویت به منظور رفع نیاز گاز خود اقدام به واردات ال ان جی حتی از ایالات متحده نموده است و در همین راستا به تازگی قرارداد ۱۵ ساله واردات ال ان جی از قطر منعقد نموده است.

۵ – یکی از گزینه‌های صادارت گاز ایران به بازارهای دوردست، مایع سازی گاز در واحدهای ال ان جی و صادرات از طریق کشتی است. در همین راستا ایران سه پروژه ۱۰ میلیون تنی ال ان جی را تعریف نمود. از بین سه پروژه تنها در پروژه ایران ال ان جی بیش از ۲ میلیارد سرمایه گذاری شده است اما به دلیل مشکلات در تامین تکنولوژی مایع سازی و همچنین مشکلات در تامین سرمایه لازم برای احداث این واحد از سال ۸۶ تا کنون معلق بوده است. با توجه به قیمت‌های ال ان جی در شرق آسیا محتمل‌ترین بازارهای ایران در این زمینه بازارهای شرق آسیا همچون چین و ژاپن و کره خواهد بود.

۶ – از گزینه‌های بالقوه ایران در واردات یا سواپ گاز در منطقه می‌توان به آذربایجان اشاره کرد. مرز مشترک این کشور با ایران و دسترسی ایران به بازارهای تقاضا موجب گردیده تا یکی از بهترین گزینه‌های این کشور به منظور صادرات یا سواپ گاز ایران باشد همچنین شرکت ملی نفت ایران نیز در میدان گازی بزرگ این کشور شاه دنیز دارای ۱۰ درصد سهام می‌باشد. عدم تمایل ایران به واردات یا سواپ گاز این کشور موجب گردیده تا این کشور با احداث خط لوله قفقاز جنوبی اقدام به صادرات گاز به ترکیه و در ادامه به اروپا کند. در برنامه بلندمدت این کشور صادرات ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز به اروپا و ۶ میلیارد مترمکعب به ترکیه قراردارد.

………………………………………………………………….

[۱] خط لوله صادرات گاز ترکمنستان به پاکستان و هند از مسیر افغانستان است که قرارداد آن ما بین ۴ کشور منعقد گردیده و بخش ترکمنستان آن تکمیل گردیده است اما به دلیل مشکلات امنیتی در افغانستان این بخش خط لوله متوقف بوده است. پاکستان و هند متعهد به تامین امنیت این خط لوله در صورت احداث آن شده اند.

۹۸/۱۱/۱۴

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *