بازار بکر گاز پاکستان در دست رقبا/ایران از قافله جا ماند

صادرات گاز ایران به کشورهای هند و پاکستان در دهه ۶۰ شمسی کلید خورد و قرار بود در ابتدا گاز ایران از طریق خط لوله دریایی به هند صادر شود که پس از ارزیابی‌های مجدد، قرار شد پاکستان نیز وارد این قرارداد شده تا به واسطه صادرات گاز ایران به هند و پاکستان، مشکلات سیاسی اسلام آباد و دهلی نو نیز کاهش یابد. با توافق سه کشور نام این خط لوله، «صلح» نام گرفت و مذاکرات برای تبدیل این ایده به قرارداد جدی‌تر شد. سه دهه مذاکره برای امضای قرارداد با انصراف هند همراه شد تا خط لوله صلح به خط لوله ایران – پاکستان یا IP تغییر نام دهد.

هندوستان که به دلیل فشارهای آمریکا از این قرارداد کنار کشید موضوع حق ترانزیت ( انتقال) را بهانه کرد  و در بهمن سال ۱۳۸۵ اعلام کرد برای حضور دراین خط لوله ۷ میلیارد دلاری، حاضر نیست در جلسات سه جانبه شرکت کند و خودش این مشکل را با پاکستان برطرف می کند، اما در نهایت رسما تحریم‌های آمریکا را عامل کناره گیری از این پروژه اعلام کرد.

با تغییر دولت همه چیز تغییر کرد!

با این وجود، مذاکرات فشرده ایران و پاکستان منجر به امضای قرارداد رسمی میان دو کشور شد که به گفته مطلعین از نظر قیمتی، نزدیک به قیمت صادرات گاز به ترکیه بود.  ۱۵ خرداد ۸۸ بود که قرارداد صادرات گاز به پاکستان میان دو کشور امضا و در تاریخ ۲۱ اسفند ۹۱ عملیات اجرایی احداث خط لوله گاز ایران به پاکستان آغاز شد.

بر اساس این قرارداد، ایران متعهد می‌شود روزانه ۲۱.۵ میلیون متر مکعب گاز به پاکستان تحویل دهد که قابلیت افزایش به ۳۰ میلیون مترمکعب در روز را دارد. خط لوله‌ای که گاز را به پاکستان می‌برد، خط لوله هفتم سراسری است که از عسلویه آغاز شده و به شرق کشور می‌رود. این خط لوله در ایرانشهر، از شمال به دو خط لوله فرعی به زاهدان و زابل تقسیم شده و از جنوب نیز به دو انشعاب بندر چابهار و نقطه صفر مرزی تقسیم می‌شد.

جواد اوجی، مدیرعامل وقت شرکت ملی گاز ایران گفت: در تاریخ ۳۰ تیر ۱۳۹۲ ، نصب بیش از هزار کیلومتر خط لوله گاز صادراتی انجام شده و تنها کمتر از ۲۵۰ کیلومتر باقی مانده بود که با تغییر دولت همه چیز تغییر کرد.

پروژه نیمه کاره خط لوله صادراتی گاز، تعلل یا بهانه جویی؟

اواخر سال ۹۱ که عملیات ساخت خط لوله آغاز شد، قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء مسئولیت احداث این خط لوله از ایرانشهر تا نقطه صفر مرزی را آغاز کرد که با روی کار آمدن دولت یازدهم، تصمیم گرفته شد این عملیات متوقف شود. بیژن زنگنه، وزیر نفت در آن زمان گفت پاکستان پولِ پرداخت گاز را ندارد و احداث این خط لوله به مصلحت نیست. این در حالی است که طبق قرارداد رسمی و قابل استناد در داوری، ۱۰ دی سال ۱۳۹۳ روز آغاز صادرات ایران به پاکستان بود و چنانچه هر یک از طرفین نمی توانست به تعهد خود پایبند باشد، طرف دیگر می‌توانست به داوری شکایت کرده و غرامت دریافت کند.

زنگنه وزیر نفت گفت که ایران برای این خط لوله ۲ میلیارد دلار هزینه کرده است و طرف پاکستانی حتی یک متر هم خط لوله نصب نکرده است.

گاز ایران نسبت به سوخت‌های مایعی که در پاکستان برای تولید برق استفاده می‌شود ارزان تر است، گفت: طبق بررسی‌های انجام شده قیمت گاز ایران حداقل ۳۰ درصد ارزان تر از سوخت‌های مایعی است که پاکستان به خریداران تحویل می دهد.

چنین توجیهی که پاکستان پول گاز را ندارد قابل قبول نیست زیرا صادرات گاز به پاکستان، یک پیمان دوستانه و یا سطحی نبود، بلکه قراردادی است که بر اساس محاسبات اقتصادی طرفین بوده و دارای اعتبار است و طرفین می توانند به استناد مفاد قرارداد به داوری شکایت کنند.

بند مهمی در قراردادهای گازی از جمله این قرارداد وجود دارد که بر اساس آن، اگر پاکستان در موعد مقرر نمی توانست گاز را از ایران دریافت کند، باید بخش اعظمی از ارزش روزانه گاز صادراتی را به ایران پرداخت می کرد. چنانچه ایران هم به تعهد خود عمل نمی کرد باید چنین غرامتی را پرداخت می کرد.

رقابت برای سهم خواهی بیشتر

با این وجود، قرارداد صادرات گاز ایران به حال خود رها شد تا قطر برای افزایش صادرات ال ان جی به پاکستان قرارداد بلند مدت ۱۵ ساله‌ای را امضا کند و ترکمنستان نیز برای رساندن گاز خود به این کشور، توافق محکمی را با این کشور امضا کند. خط لوله تاپی با سرمایه گذاری ۱۰ میلیارد دلاری که بخش اعظم منابع مالی آن را عربستان تامین می‌کند، در سال ۲۰۲۰ میلادی فعال می‌شود و پاکستان در ماه مارس ۲۰۱۹ میلادی عملیات ساخت آن را آغاز می‌کند.

طبق گفته کارشناسان، پاکستان ۷۰ درصد انرژی مورد نیاز خود را وارد می کند که نیمی از آن گاز است؛ روسیه نیز برای صادرات ال ان جی خود به پاکستان قراردادهایی را با این کشور نهایی کرده و آمریکا نیز برای صادرات گاز مایع خود به بنادر پاکستان، در حال ورود به بازار این کشور است. پاکستانی‌ها روی بهره گیری از گاز برای تولید برق اصرار بیشتری دارند و می‌دانند  بهره وری گاز نسبت به نفت کوره بیشتر است چرا که بازدهی تولید برق از گاز ۲۰ درصد بیشتر از سوخت‌های مایع و فسیلی است.

نیم نگاهی به وضعیت پروژه صادرات گاز ایران به پاکستان نشان می دهد که ایران با وجود مرز مشترک با پاکستان از همه رقبای منطقه‌ای خود عقب مانده و بازار بکر این کشور به رقبای ایران رسیده است. حال وزارت نفت درحالی که ۵ سال تنها به مذاکره در حد مسئولین شرکتی اکتفا کرده هیچ دست آوردی در این زمینه نداشته است. باید توجه داشت که صادرات گاز به دلیل گره خوردن با مسائل سیاسی و امنیتی کشورها نیازمند تعامل و مذاکره حداقل در سطح وزرا و پیگیری مجدانه است چرا که عملا امنیت انرژی کشور واردکننده به کشور صادر کننده گره خواهد خورد. در صورت عدم پیگیری قرارداد صادراتی ایران، باید کشورمان را شکست خورده بزرگ صادرات گاز به پاکستان نامید.

صابر جهانداری

کارشناس انرژی

اشتراک گذاری

بحران کمبود CNG در کراچی همزمان با معطلی پروژه صادرات گاز ایران به پاکستان

پاکستان کشوری با بیش از ۲۰۰ میلیون نفر جمعیت می­باشد که حدود ۸۵ درصد از گاز موردنیاز خود را در داخل تولید می کند. برآوردها اما نشان از کاهش تولید بسیار شدید، در عین نیاز روزافزون این کشور به این منبع انرژی دارد؛ به طوریکه طبق اعلام رسانه­‌های پاکستانی تا سال ۲۰۲۰ پاکستان تنها قادر به تأمین یک چهارم گاز مورد نیاز خود خواهد بود.

در حال حاضر نیاز واقعی کشور پاکستان بیش از مصرف‌­اش است. این امر را از قطعی سوخت جایگاه­های CNG و توقف گازرسانی به کارخانه‌­های تولیدی و صنعتی این کشور، برای تأمین نیازهای ضروری مردم در گرمایش خانگی و تأمین برق می­توان دریافت. پدیده­‌ای که عمدتا در ایام سرد زمستان هرسال رخ داده و باعث نارضایتی صاحبان صنایع و تأثیر منفی بر صادرات کالاهای دارای مزیت پاکستان شده است.

*گزینه های مختلف پاکستان برای واردات گاز

مسیرهای گوناگونی پیش روی پاکستان برای تأمین گاز خود است. واردات از ایران در غرب خود، واردات از ترکمنستان از طریق افغانستان در شمال خود و واردات ال ان جی در سواحل جنوبی خود.

واردات ال ان جی یکی از گزینه‌­های پرهزینه برای دولت پاکستان است که به اجبار به آن روی آورده است. در سال ۲۰۱۶ دولت پیشین پاکستان قرارداد واردات ال ان جی با قطر به مدت ۱۵ سال منعقد کرد که به علت قیمت بالای گاز، مورد اعتراض دولت جدید قرار گرفته است. در پایانه­‌های وارداتی ال ان جی نیز دولت از پس هزینه­‌های عملیاتی راه‌­اندازی آن­ها برنیامده و در تلاش است این مسئولیت را از دوش خود افکنده و بخش خصوصی واگذار کند. تمام این مسائل، مشکلات پاکستان در واردات ال ان جی می­باشد که ال ان جی را به یک گزینه­ نامناسب برای افزایش واردات گاز تبدیل می­‌کند.

واردات از ترکمنستان از طریق خط لوله­ تاپی گزینه­ دیگر پاکستان برای واردات می­باشد که با پیگیری مجدانه­ ترکمنستانی­‌ها در حال پیشرفت است. ترکمنستان با توافقاتی که با عربستان داشته است توانسته مشکل سرمایه­‌گذاری در این خط لوله را حل کند و همچنین طالبان را که پیش از این مزاحم عملیات احداث این خط لوله بود، تبدیل به تامین‌­کننده­ امنیت خط لوله تاپی کند.

واردات گاز از ایران از طریق خط لوله­ آی پی (IP)، با توجه به مزیت­‌های مختلفی که برای دو طرف دارد، از مدت­ها پیش مورد تایید دو طرف بوده است. قرارداد این خط لوله در خرداد سال ۸۸ نهایی شد و در زمستان سال ۹۳ می­بایست اجرایی می­شد. فشارهای آمریکا بر مسئولین پاکستانی را بزرگترین مانع در مقابل پیشرفت این پروژه می­توان بیان کرد؛ چرا که با تحقق صادرات گاز ایران به پاکستان، امنیت انرژی پاکستان به ایران گره خورده و آمریکا متحد استراتژیک خود در منطقه را از دست خواهد داد.

در این بحبوحه، این ایران است که بایستی با دیپلماسی فعال و مزیت گاز خود برای پاکستان، از رقیب خود ترکمنستان پیشی بگیرد و خط لوله­ آی پی را پیش از تاپی به سرانجام برساند.

دولت جدید پاکستان، مانند حزب حاکم پیشین، همسو با سیاست­های آمریکا نیست و نگاهی واقعی­‌تر به مسائل پاکستان دارد به طوری که در مدت کوتاهی که عمران خان در پاکستان بر سر کار آمده بارها واردات گاز طبیعی از ایران و گسترش همکاری‌ها را تاکید کرده است. بحران انرژی­ یکی از بزرگترین چالش­های پاکستان می­باشد که دولت جدید به دنبال آن است تا به دور از زورگویی آمریکا درمورد آن تصمیم بگیرد. در چنین شرایطی تلاش‌­های ایران برای تحقق خط لوله­ آی پی بیش از گذشته مثمر ثمر خواهد بود.

اشتراک گذاری

مشتریان جدید گاز صادراتی ترکمنستان/فرصت تبدیل ایران به هاب گازی منطقه از دست می رود؟

ترکمنستان چهارمین دارنده ­ذخایر گازی دنیاست که اقتصاد بسیار وابسته به صادرات گاز دارد. اما از لحاظ جغرافیایی در فلات پهناور آسیای میانه قرار گرفته و دسترسی به بازارهای مصرف گاز ندارد.

آخرین وضعیت صادرات گاز ترکمنستان به کشورهای مختلف

در گذشته روسیه عمده‌­ گاز این کشور را خریداری و به اروپا منتقل می ­کرد اما در پی اختلافات دو کشور بر سر موضوع صادرات گاز پس از اتمام قرارداد روسیه با ترکمنستان در سال ۲۰۱۶، این کشور قرارداد خود را با ترکمنستان تمدید نکرده و در سال ۲۰۱۶ صادرات گاز ترکمنستان به روسیه متوقف گردید.

پس از قطع صادرات گاز ترکمنستان به روسیه عمده صادرات گاز این کشور که بخش قابل توجهی از درآمدهای آن را نیز به خود اختصاص می‌دهد صادرات گاز به چین از طریق سه خط لوله خود به این کشور بود.

بخش دیگر درآمدهای این کشور نیز از طریق صادرات گاز به ایران تامین می‌گردید. به همین دلیل ترکمنستان در تلاش بود تا با افزایش صادرات از مسیر ایران و دسترسی به بازارهایی همچون بازار خلیج فارس و عراق و ترکیه از وابستگی اقتصادی خود به صادرات گاز به چین بکاهد.

در طی یکسال و نیم گذشته اما با بالا گرفتن اختلافات مالی با ایران و قطع واردات گاز ایران از ترکمنستان، ترکمنستان مجبور به تغییر مسیر خود و تلاش برای صادرات گاز از مسیرهای دیگر شد.

به همین دلیل، تلاش برای اجرای خط لوله تاپی برای صادرات به پاکستان و هند از مسیر افغانستان را آغاز کرد تا نهایتا با جذب حمایت‌های طرفین از جمله طالبان و جذب سرمایه گذاری عربستان اجرای این خط لوله را کلید بزند. در ادامه نیز با آغاز مذاکرات با طرف روسی نیز احیای مسیر قدیمی صادرات گاز ترکمنستان در دستور کار قرار گرفت.

پنجشنبه ۲۹ نوامبر، قربانقلی بردی محمد اف، رئیس جمهور ترکمنستان و الکسی میلر، رئیس هیئت مدیره شرکت گازپروم روسیه، حول همکاری­های نفت و گازی دیدار کردند.

این دیدار حاوی پیام تمایل روسیه به ادامه خرید گاز ترکمنستان بود. همچنین رئیس جمهور ترکمنستان نیز به همکاری­های تاریخی روسیه و ترکمنستان در حوزه­ی انرژی و سوخت اشاره کرد.

دو طرف در رابطه با مدرن­سازی و متنوع­کردن زیرساخت­ها و تجهیزات، افزایش ظرفیت استخراج و فرآوری گاز، توسعه­ی صنعت گاز و پتروشیمی و تولید محصولات پایین‌­دستی متناسب با نیازهای روز تبادل نظر کردند.دیدار چندین باره رئیس جمهور ترکمنستان با رئیس شرکت گازپروم در سال جاری، نشان از سرگیری روابط گازی این دو کشور است.

در ۳ اکتبر سال گذشته نیز در دیدار بین پوتین و بردی محمد اف، چارچوب­های کلی بسیاری از همکاری­ها را در مسائل مختلف مشخص شد و دیدار اخیر بردی محمد اف با میلر، نشان از اراده­ی جدی ترکمنستان برای افزایش همکاری­ها با روسیه در حوزه­ی گاز میباشد، به طوری که میلر در دیدار پیشین با بردی محمد اف در ۹ اکتبر اعلام کرده است که واردات گاز از ترکمنستان را از اول ژانویه ۲۰۱۹، آغاز خواهند کرد.

معطل ماندن فرصت طلایی تبدیل ایران به هاب گازی منطقه با قطع واردات گاز از ترکمنستان

ایران به دلیل داشتن مرز مشترک با ترکمنستان و همچنین دسترسی ایمن به بازارهای بزرگی همچون پاکستان و ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس بهترین گزینه برای ترکمنستان به منظور متنوع کردن صادراتی است.

در طرف دیگر نیز ایران می‌تواند به کمک واردات گاز از ترکمنستان و صادرات آن به کشورهای منطقه جایگاه خود را به عنوان هاب گازی منطقه تثبیت کند.

در حالی این فرصت طلایی کشور در طی یک سال گذشته با قطع واردات گاز از این کشور معطل مانده و در حال از دست رفتن است که ترکمنستان به دلیل وابستگی بالای درآمدهای خود به صادرات گاز به دنبال یافتن جایگزین برای ایران و توسعه بازارهای دیگر خود از جمله پاکستان و هند است.

نباید از این نکته غافل شد که با صادرات گاز ترکمنستان به کشورهایی همچون هند و پاکستان عملا بازارهای ایران در این کشورها نیز با مشکل مواجه خواهد شد و عملا صادرات گاز ایران به این کشورها نیز احتمال کمتری خواهد یافت.

بنابراین در حال حاضر ایران می­تواند با پیگیری مستمر و مذاکرات دوجانبه با طرف ترکمن ضمن حل مشکل مالی با این کشور واردات خود را از این کشور از سر گرفته و با کمک گاز این کشور بازارهایی خود را در منطقه توسعه دهد. هدفی که با برنامه­ریزی جدی و ارائه پیشنهادهای مناسب به مسئولین ترکمن دور از دسترس نخواهد بود.

اشتراک گذاری

صادرات گاز طبیعی راهکار مقابله با تحریم نفتی

با توجه به آن که کشور ما در سال های اخیر از طرف کشور آمریکا مورد تحریم های ظالمانه قرار گرفته است، از این رو اندیشکده سیاست گذاری امیرکبیر در این مقاله سعی دارد به تبیین این موضوع یعنی صادرات گاز به عنوان راه حلی مقابله با تحریم های نفتی بپردازد:

اهمیت گاز در آینده انرژی جهان:

ایران دومین دارنده ذخایر گاز جهان است اما سیزدهمین صادر کننده گاز جهان است و این موضوع نشان دهنده عدم تمرکز کشور ما برای استفاده از این ذخایر در طول سالیان مختلف است. از طرفی ساختار بازار نفت و گاز نیز تفاوت هایی دارند، نفت کالایی تجارت پذیر و روش عمده آن از طریق کشتی های نفت کش است، بازار آن بازاری یکپارچه و جهانی است و قرار دادهای آن کوتاه مدت (یک ساله) است اما گاز کالایی تجارت ناپذیر است و روش عمده صادرات آن از طریق خط لوله است، بازار آن نه به صورت جهانی بلکه به صورت منطقه ای است و قراردادهای آن بلند مدت (بیست ساله) است.

صادرات گاز از طریق خط لولههیچ گاه در لیست تحریم ها قرار نگرفته بود. حتی اردوغان رئیس جمهور ترکیه در مصاحبه ای بیان کرده بود که اگر من از ایران گاز نخرم چطور در زمستان خانه های مردم کشورم را گرم کنم؟

مشاهده کامل این مقاله:

اشتراک گذاری