اسقاط خودروهای فرسوده؛ الزامات و راهکارها

گسترش خودروهای فرسوده تاثیرات مختلفی از جمله افزایش آلودگی هوای کلان‌شهرها و افزایش مصرف سوخت دارند. علاوه بر این با از رده خارج شدن و اسقاط آن‌ها بازار صنایع خودروسازی نیز توسعه یافته و امکان فروش بیشتر خودرو برای آن‌ها فراهم می‌شود. در فصل اول این گزارش به صورت مفصل هر یک از موارد ذکر شده بررسی می‌شود.

در فصل دوم گزارش نگاه کوتاهی به تصمیمات و آیین نامه‌ها در حوزه خروج خودروهای فرسوده انداخته می‌شود تا با بررسی تجارب موجود در کشور بتوان به سیاستی کارامد و راه گشا در اسقاط خودرو های فرسوده دست پیدا کرد.

با توجه به توضیحاتی که در این گزارش ارائه‌شده‌است، راه حل مسئله اسقاط خودرو از مسیر توسعه تقاضا گواهی اسقاط عبور می‌کند. برای این افزایش تقاضا سه بازیگر اصلی را می‌توان در نظر گرفت. این سه بازیگر، دولت، واردکنندگان و تولید کنندگان خودرو هستند. در ادامه این فصل، پس از بررسی دقیق نقش بازیگران مذکور، پیشنهاد اندیشکده سیاستگذاری امیرکبیر به منظور توسعه تقاضای گواهی اسقاط ارائه شده و تاثیر آن بر قیمت خودرو، قاچاق قطعات خودرو و بازیگران مختلف صنعت خودرو سنجیده شده است.

بررسی تعرفه‌گذاری واردات قطعات منفصله در صنعت لوازم خانگی

در ابتدای سال ۹۶ در راستای اجرای قانون رفعِ موانع تولید رقابت‌پذیر و ارتقای نظام مالی کشور از طرف دبیرخانه‌ی هیئت دولت، وزارت صنعت و گمرک بخش‌نامه‌ای ابلاغ شد مبنی بر آن‌که بر اساس میزان عمق داخلی سازی محصولات، در مقدار تعرفه‌ی اعمالی بر قطعات وارداتی تخفیف اعمال شود.

اما پس از گذشت یکسال از ابلاغ این بخش‌نامه، مشخص شد که از این بخش‌نامه استقبالی نشده است.دلیل این امر در واقع نحوه‌ی تعرفه‌گذاری اشتباهی بوده که در این بخش نامه انجام شده است و بر طبق آن با افزایش عمق داخلی سازی، در عمل تسهیلاتی به تولیدکنندگان تعلق نمی‌گیرد.

در این گزارش این بخش‌نامه و اشکالات آن مورد بررسی قرارگرفته است.

قیمت گذاری خودرو در ایران: چالش ها و راهکارها

صنعت خودرو در ایران پس از صنایع نفت و گاز بزرگترین صنعت کشور است و اشتغال قابل توجهی را به خود اختصاص داده است از همین رو همواره در ایران از حساسیت خاصی برخوردار بوده است.

علاوه بر این؛ نفوذ این صنعت در جامعه و تعامل نزدیک عمده مردم با این صنعت و محصولات آن موجب شده که چالش ها و آسیب های وارد بر صنعت خودروسازی به سرعت به جامعه تسری یافته و کشور را تحت تاثیر قرار دهد. از همین رو بود که در تحریم های سال ‎٩۱‏ و سال ۹۷ صنعت خودرو جز جدانشدنی تحریم های ایالات متحده بود.

طی هر دو تحریم بزرگ اقتصاد ایران در سال های ‎٩۱‏ و ‎٩۷‏ در اثر نوسانات شدید قیمت ارز و افزایش هزینه های تولید به تبع آن، قیمت محصولات خودروسازان به چالشی جدی برای این صنعت تبدیل شد. ورود شورای رقابت به حوزه قیمت گذاری خودرو که با هدف رفع ایراد قیمت گذاری خودرو در سال ۹۱ صورت گرفته بود نتوانست در سال ‎٩۷‏ عملکرد موفقی را از خود بروز دهد و مجددا شیوه قیمت گذاری خودروها به مسئله ای اساسی برای سیاست گذاران این عرصه تبدیل شد.

در پژوهش پیش رو با هدف یافتن پاسخی برای نحوه قیمت گذاری محصولات خودروسازان ابتدا مروری بر بحران یکسال گذشته صنعت خودرو صورت می گیرد؛ سپس بر اساس آن آسیب شناسی از شیوه قیمت گذاری شورای رقابت و قیمت گذاری بر اساس حاشیه بازار انجام می شود و در انتها سازو کاری برای حل مسئله قیمت گذاری خودرو و بحران یکسال اخیر آن ارائه می گردد.

شناسایی چالش های صنعت قطعه سازی و ارائه راهکارهای افزایش عمق داخلی سازی

صنعت لوازم‌خانگی ایران با داشتن حجم بازاری در حدود ۲۰ هزار میلیارد تومان، از مهم‌ترین صنایع و بازارهای کشور محسوب می‌شود که به دلیل زنجیره‌ی گسترده‌ی آن در تأمین مواد و قطعات اولیه و خدمات پس از فروش آن و ظرفیت بالای آن در تولید ارزش‌افزوده، می‌تواند نقش بسیار مهمی در اشتغال‌زایی، تولید سرمایه و خروج کشور از رکود داشته باشد.

از آنجا که ارزش‌افزوده‌ی تولیدی محصولات به دو عامل «تیراژ» و «عمق داخلی سازی» بستگی دارد و بخش قابل‌توجهی از آن به «عمق داخلی سازی» وابسته است. لازم است با سیاست‌گذاری‌های صحیح و قوانین تشویقی فعالین این صنعت را تشویق نمود تا هرچه بیش‌تر در جهت افزایش عمق داخلی سازی محصولات خود حرکت کنند.

در همین راستا و به‌منظور حمایت از قطعه سازان داخلی، در ابتدای سال ۹۶ دستورالعمل اجرایی بند چ از ماده‌ی ۳۸ «قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر و ارتقای نظام مالی کشور» از طرف هیئت دولت و وزارت صنعت و سپس گمرک ابلاغ شد؛ مبنی بر آن که تعرفه‌ی اعمالی بر قطعات وارداتی, به‌صورت پلکانی و بر اساس میزان «عمق داخلی سازی» تعیین می‌گردد.

اما پس از گذشت یک سال از ابلاغ این بخش‌نامه که هدف آن ترغیب تولیدکنندگان داخلی به افزایش عمق ساخت داخل عنوان‌شده است، هیچ استقبالی از آن صورت نگرفته که این اتفاق نشان‌دهنده‌ی آن است که بخش‌نامه‌ی مذکور نتوانسته تولیدکنندگان را به سمت افزایش داخلی سازی محصولات خود سوق دهد و لزوم بازنگری آن وجود دارد.

بررسی معضلات و چالش‌های اندازه‌گیری عمق داخلی سازی در صنعت لوازم‌خانگی و ارائه روش پیشنهادی برای اندازه‌گیری عمق داخلی سازی در صنعت لوازم‌خانگی، بخشی از این پژوهش است.

هم‌چنین به دلیل اهمیت قطعه‌سازی در این صنعت که نقش مهمی در کیفیت محصولات و اشتغال‌زایی در این حوزه دارد. تحلیل وضعیت فعلی صنعت قطعه‌سازی محصولات لوازم‌خانگی و داخلی سازی قطعات و پیشنهاد سیاست‌های حمایتی از صنعت قطعه‌سازی محصولات لوازم‌خانگی کشور بخش دیگر این پژوهش است.

در گزارش حاضر, تلاش شده تا شناخت جامعی از صنعت قطعه‌سازی لوازم خانگی پیدا شود و مسائل و معضلات این صنعت شناسابی گردد. پس از شرح کوتاهی که بر برخی قطعات مهم مورد استفاده در این صنعت داده شده، تعرفه‌های تجاری و آمارهای واردات و صادرات آن مورد بررسی قرار گرفته است.

در ادامه به بررسی توان و ظرفیت قطعه سازان داخلی پرداخته شده و حوزه فعالیت‌هایی که بیشترین فعالیت در آن صورت می‌گیرد شناسایی شده‌اند. در انتها اهمیت عمق داخلی‌سازی و معضلات تعبین آن (که در سیاست گذاری‌های حمایتی تاثیر دارند) بررسی شده‌اند.
 

بررسی نارسایی‌های فرآیند واردات، تحلیل وضعیت قاچاق و بررسی خدمات گارانتی در حوزه لوازم خانگی

در این گزارش به مطالب متنوعی حول موضوعات واردات، قاچاق و خدمات گارانتی در حوزه لوازم خانگی پرداخته شده است.

سرفصل‌های مربوط به موضوعات بررسی شده در این گزارش به شرح زیر می‌باشند.

  • توضیحات کلی درخصوص فرآیند واردات لوازم خانگی و عملیات گمرکی
  • روند مرحله به مرحله واردات لوازم خانگی به کشور
  • شناسایی نارسایی‌های موجود در روند واردات لوازم خانگی
  • بررسی اجمالی طرح‌های اجراشده تاکنون به‌منظور کاهش حجم قاچاق
  • برآورد میزان قاچاق لوازم خانگی
  • شناسایی مبادی ورود قاچاق
  • بررسی خدمات گارانتی و وارانتی در حوزه لوازم خانگی
  • شرکت‌های ارائه‌دهنده‌ی خدمات گارانتی برخی برندهای مهم داخلی و خارجی
  • بررسی خدمات پس از فروش در اتحادیه اروپا
  • قوانین اصلی گارانتی در اتحادیه اروپا
  • برخی از قوانین فرعی مربوط به ضمانت کالا
  • ساختارهای ایجادشده برای بهبود کیفیت ضمانت کالا
  • بررسی خدمات پس از فروش در ایالات متحده آمریکا
  • قانون اصلی گارانتی ایالات متحده
  • انواع گارانتی قابل ارائه در ایالات متحده آمریکا
  • مفهوم «گارانتی خانه»
  • قوانین تبلیغات در خصوص گارانتی
  • قوانین خرید غیرحضوری
  • قانون cooling off period
  • شرکت‌های واسطه‌ی ارائه‌ی خدمات پس از فروش در ایران، اتحادیه اروپا و ایالات متحده
  • تخمین تعداد خریداران مایل به بهره‌مندی از خدمات گارانتی در ایران
  • بررسی میزان و نوع شکایات در حوزه خدمات گارانتی لوازم‌خانگی در ایران
  • تحلیل منفعت_هزینه‌ی خدمات گارانتی

خصوصی سازی ایران خودرو سایپا؛ الزامات و چالش‌ها

صنعت خودرو در ایران پس از صنایع نفت و گاز بزرگترین صنعت کشور است و اشتغال قابل توجهی را به خود اختصاص داده است. به همین جهت همواره در ایران از حساسیت خاصی برخوردار بوده‌است. علاوه بر این نفوذ این صنعت در جامعه و تعامل نزدیک عمده مردم با این صنعت و محصولات آن موجب شده که چالش‌ها و آسیب‌های وارد بر صنعت خودروسازی به سرعت به جامعه تسری یافته و سیاست گذاری کشور را تحت تاثیر قرار دهد.

از همین رو صنعت خودرو ایران در دهه‌های گذشته در حالی با مسائل و مشکلات متعددی دست و پنجه نرم کرده است که بحث واگذاری دو شرکت بزرگ ایران‌خودرو و سایپا به بخش خصوصی همواره محل بحث بوده است.

از آنجا که از یک طرف زاویه دید دولتمردان به صنعت و به خصوص صنعت خودروه نگاه توسعه‌محور در راستای منافع اقتصادی و جمعی نبوده است و همواره ساده‌انگاری های بیش از حد، فهم‌های اشتباه از سیاست صنعتی و تعارضات منافع باعث زخمی شدن بیش از پیش این صنعت مهم شده است و از طرف دیگر دو تکانه تحریمی و ارزی در دهه ‎٩۰‏ این زخم را عمیق‌تر کرده است؛ حالا عزم دولت برای واگذاری دو شرکت خودروسازی ایران‌خودرو و سایپا بسیار جدی شده است.

ناتوانی و ضعف جدی دولت در بودجه و تأمین مالی شرکت‌ها و همچنین ضعف جدی در بهره‌وری و کارایی پایین صنعت خودرو ایران در لوای تصدی دولتی؛ این ذهنیت را ایجاد کرده که همه مشکل صنعت خودرو در عدم واگذاری این صنعت به بخش خصوصی خلاصه شود و از فردای روزی که این صنعت به بخش خصوصی واگذار شود. انتظار می‌رود که تاثیر قابل توجهی بر بودجه دولت بگذارد و صنعت خودرو سازی هم روند رو به رشد خود را طی کند.

گزارش حاضر به تحلبل واگذاری ایران‌خودرو و سایپا در شرابط فعلی ایران به لحاظ اقتصاد سیاسی و سیاست صنعتی پرداخته است و اساسا به دنبال این است که نسبت واگذاری ایران‌خودرو و سایپا را با توسعه صنعتی پیدا کند و خصوصی سازی این دو غول صنعت مشخصا به رشد و بهره‌وری اقتصادی؛ رفاه عمومی؛ رقابت پذیری و رشد دانشی کمکی خواهد کرد یا وضع را بدتر می کند.

تصور و ذهنیت غالبی که از خصوصی سازی وجود دارد. ظاهرا تجربه موفق کشورهای توسعه‌یافته صتعنی در این زمینه است که این انگاره را ایجاد می‌کند که خصوصی‌سازی کلید هر مشکل و ناکارایی است.

حال این که کشورهای رشد یافته صنعتی واقعا چنین مسیری را در فرایند توسعه طی کرده اند یا خیر، خود سوالی است که باید در گزارشی دیگر به شکل مبسوط به آن پرداخته‌شود.

خصوصی سازی صنایع خودروسازی، چالش ها و راهکارها

فازاول: بررسی رابطه دولت با خودروسازان

یکی از موارد تاثیر گذار که مباحثات و مناقشات فراوانی را طی دو دهه اخیر در صنعت خودرو به خود اختصاص داده است.

نحوه رابطه حاکمیت با صنایع خودروسازی است. این که سرمایه گذاران و صاحبان سرمایه در هر صنعت چه کسانی هستند، یکی از مهم‌ترین متغیرهایی است که در ساختار هر صنعت نقش تعیین کننده ایفا می کند.

اگر در یک صنعت سرمایه گذاران و صاحبان صنایع از بخش خصوصی واقعی باشند و برای سرمایه‌ای که در کسب و کار خود در گیر کرده‌اند ارزش قائل باشند؛ برای سوددهی یا ضردهی شرکت خود ارزش ویژه‌ای قائل‌اند.

در حالی که اگر سرمایه گذاران شرکت از بخش دولتی باشند در قبال ضرردهی بنگاه، مسئولیت خاصی احساس نمی کنند. در این شرابط حتی اگر سازوکارهای قانونی، فضای صرفه اقتصادی فعالیت‌ها را به سمت فعالیت‌های با ارزش افزوده بیشتر برای کشور سوق دهد صنعت خودرو لزوما به سمت توسعه حرکت نمی کند.

علاوه بر این، شکل گیری ارتباط حاکمیت و بنگاه به نحوی که دولت در تصمیم گیری های مدیریتی بنگاه حضور فعال داشته باشد بنگاه را از چرخه اقتصادی خود خارج می کند. چرا که دولت به منظور کسب منافع سیاسی: بنگاه را مجبور به اتخاذ رفتاری می کند که به علت لحاظ نشدن منافع اقتصادی بنگاه در تصمیمات دولت، ممکن است برای شرکت کاملا زیان آفرین باشد.

شرکت‌های ایران‌خودرو و سایپا جزه شرکت‌هایی هستند که بر اساس قانون اصل ۴۴؛ دولت می‌تواند حداکثر ۲۰% از سهام آن‌ها را در اختیار دا شته باشد. بر این اساس دولت طی ۱۰ سال اخیر سهم خود را در هر یک از این شرکت‌ها به کمتر از ۲۰% کاهش داد.

در این فصل به کالبد شکافی ساختار حاکمیتی صنایع خودرو سازی به منظور کشف نحوه رابطه بنگاه های سایپا و ایران خودرو پرداخته می شود.

بررسی جامع تولید و تجارت رسمی لوازم خانگی در ایران

در این گزارش ابتدا اصطلاحات و گزاره‌های متداول در صنعت لوازم خانگی مورد بررسی قرار گرفته اند.در ادامه ضمن تبیین جایگاه لوازم خانگی، به تعریف و دسته‌بندی محصولات لوازم‌خانگی پرداخته شده‌است.

در فصل دوم تولید لوازم خانگی بررسی شده‌است. در این فصل اشتغالزایی صنعت لوازم خانگی تبیین شده و در ادامه نیز به تخمین آمار تولید داخل اقلام پرمصرف پرداخته شده است.

در فصل سوم این گزارش نیز مباحث مربوط به واردات و صادرات لوازم خانگی بررسی و تحلیل شده است. در پایان و در فصل چهارم نیز وضعیت بازار لوازم خانگی بر مبنای جمع‌آوری اطلاعات، تبیین و تحلیل شده است.

گزارش نهایی ساختار مالکیت ایران‌خودرو و سایپا

در فصل اول این گزارش تعاریفی از سهام و انواع آن ارائه شده است. در ادامه و در فصل دوم به بررسی مالکیت گروه صنعتی ایران‌خودرو پرداخته شده است. بسیاری از منتقدان صنعت خودروسازی کشور بر این اعتقاد هستند که شیوه ی مدیریت شرکت های خودروسازی مشکل اصلی این صنعت است.

سهامداری خصوصی- دولتی در این شرکت ها باعث شده تا از یک طرف دولت نتواند نظارت مناسب بر عملکرد این شرکت ها داشته باشد و از طرف دیگر سهامداران خصوصی هم به دلیل مداخلات بیش از حد دولت، انگیزه‌ی لازم برای پیشرفت را نداشته باشند.

اخیرا مشاهده می شود که شرکت های خودروسازی شرکت هایی ایجاد کرده‌اند که اقدام به خرید سهام شرکت مادر می کنند که محل تامین اعتبار این شرکت ها خالی از ابهام نیست. بدین وسیله این شرکت های زیر مجموعه قادر به تعیین هیات مدیره شرکت مادر هستند. که هیات مدیره شرکت زیرمجموعه هم قبلا توسط شرکت مادر تعیین شده است.

از سوی دیگر مشاهده شده است که برخی شرکت های قطعه سازی هم سهام قابل توجهی را در شرکت خودروسازی خریداری کرده‌اند و از این راه حتی موفق شده‌اند یک عضو ازپنج عضو هیات مدیره ی یکی از شرکت های خودروسازی را منصوب کنند. و در نتیجه با این اهرم فشار قادر خواهند بود تمام قطعات تولیدی خود را به صورت دلخواه به شرکت خودروسازی بفروشند.

در ادامه و در فصل سوم این گزارش نیز مالکیت گروه صنعتی سایپا مورد بررسی قرار گرفته است.

بررسی رویکردهای نوین اکتساب فناوری در صنعت خودرو

در فصل اول این گزارش به‌مرور تجربه‌های همکاری خودروسازان ایرانی با شرکت‌های خودروسازی خارجی پرداخته می‌شود و تحقق اهدافی نظیر صادرات؛ داخلی سازی و انتقال فناوری مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. همچنین مروری گذرا بر برخی تجربه‌های همکاری خودروسازان در حال توسعه با خودروسازان جهانی خواهد شد و مدل همکاری خودروساز -خودروساز از منظر مفهومی بررسی می‌شود.

در فصل دوم مسیری که شرکت هیوندای کره جنوبی پیمود تا از یک شرکت خودروسازی تازه تأسیس و سرهم‌بندی محصولات یک خودروساز جهانی به یک طراح؛ تولیدکننده و صادرکننده بزرگ بین‌المللی تبدیل شود؛ بررسی می‌شود. هیوندای در یک روند بیست و پنج ساله به جای تکیه بر خودروسازان خارجی، استراتژی همکاری با تأمین کنندگان تراز اول جهانی و مدیران ارشد صنایع خودروسازی را در پیش گرفت و توانست به دانش کامل طراحی، توسعه و تولید محصول جدید دست پیدا کند. نزدیک شدن به شرکت‌های طراحی-مهندسی و تأمین کنندگان خارجی مهم ترین راهبردی بود که هیوندای برای انتقال و اکتساب فن‌آوری از منابع خارجی اتخاذ کرد. در واقع در این راهبرد؛ فناوری مجموعه‌های خودرو به‌ صورت‌های مختلف و از منابع متفاوت جذب و سپس با ادغام آن‌ها به محصولی منتج می‌شد که مختص شرکت هیوندای است.

در فصل سوم نیز تصاحب شرکت‌های دارای فناوری در حوزه‌های مورد نیاز به‌عنوان یکی از گام‌های عملیاتی انتقال و کسب و توسعه فناوری معرفی می‌شود. در این روش با خرید شرکت دارای فناوری، می‌توان بدون برداشتن گام‌های پیچیده اقدام به تصاحب فناوری کرد و از دستاوردها و دارایی‌های شرکت در پیشبرد نیازهای فناوری بهره جست.